Zašto se i kako slavio Dan republike Jugoslavije – 29. novembar

Dan Republike je naziv nacionalnog praznika, ili u narodu poznatijeg kao 29. novembar, koji se proslavljao u zemljama bivše Jugoslavije u spomen na dan proglašenja republike. Na današnji dan u Jugoslaviji je ukinuta monarhija i sva prava kralja Petra II Karađorđevića.

Ustavotvorna skupština je usvojila deklaraciju o proglašenju republike prema kojoj je Jugoslavija “savezna država republikanskog oblika, zajednica ravnopravnih naroda koji su slobodno izrazili svoju volju da ostanu u Jugoslaviji”.

Dan Republike je obilježavao godišnjicu Drugog zasjedanja AVNOJ-a 29. novembar 1943., kada su predstavnici partizanskog pokreta otpora proglasili federalno uređenje Jugoslavije i ustavotvornu skupštinu FNRJ 29. novembra 1945. Na tom skupu je odlučeno da se budućoj Jugoslaviji pripoje južnoslovenske teritorije koje su na kraju Prvog svjetskog rata ostale u sastavu Italije (Istra, Zadar, Slovenačko primorje, Julijska krajina i druge).

AVNOJ je uveo naziv maršala Jugoslavije i dodijelio ga partizanskom vrhovnom komandantu Josipu Brozu Titu. Funkcija predsjednika “prve vlade” nove Jugoslavije povjerena je Titu.

Odlučeno je i da se formira Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) koji je imao izvjesna svojstva vlade, a oduzeta su zakonska prava jugoslovenskoj vladi u izbjeglištvu, zabranjen je povratak u zemlju kralju Petru II Karađorđeviću, do kraja rata.

Foto: Arhivska fotografija, Tanjug/Sava Radovanović

Sa raspadom SFRJ, prestalo se sa obilježavanjem Dana Republike u svim republikama nekadašnje zajedničke države osim u Srbiji. Dan Republike ostao je zvanični praznik u Saveznoj Republici Jugoslaviji sve do 14. novembra 2002. godine, kada je ukinut odlukom Vijeća građana Savezne skupštine SRJ.

Ono što pamte starije generacije za vrijeme ovog praznika su neradni dani, polaganje zakletve, plave kape i crvene marame, bogatu trpezu i razne svečanosti. Dok je za neke 29. novembar dan kada je formirana najprosperiternija država koja je postojala na ovim prostorima, neki ga smatraju pobjedom totalitarizma i autoritarizma.

Do 1997. godine, 29. novembar je slavljen kao dan sjećanja na Drugo zasjedanje AVNOJ-a, ali je od tada počeo da se praznuje kao dan kada je 1945. Jugoslavija i formalno prestala da bude monarhija i postala republika.

Josip Broz Tito i Ficroj Meklejn negdje u Jugoslaviji tokom Drugog svjetskog rata. Foto: Wikipedia/Lord Eastfarthing

KAKO SE SLAVIO PRAZNIK?

Dok se proslavljao, praznik je pratila potpuna euforija.

Masovni običaj među jugoslovenskom mladeži bio je i da se svadbe zakazuju na taj državni praznik, da bi slavlje bilo još veće. To je bio jedini događaj koji je mogao prosječnog Jugoslovena na dan kad se kod kuće sjedi, jede, pije i gledaju partizanski filmovi, istjera iz kuće…

Ni djeca nisu bila zanemarena. Najveće ushićenje vladalo je kod prvaka koji su na taj dan postajali pioniri. U školama su pravljene priredbe, polagala se zakletva, čitali su se sastavi kojima su prethodnih dana učiteljice “besomučno mučile” đake, da smisle što bolji hvalospev na temu “Drug Tito”…

Foto: Profimedia/AFP

Svaki pionir dobijao je plavu kapu (titovku), crvenu maramu (starije generacije su je vezivale, a mlađe su dobile poseban prsten za tu namjenu) i crvenu pionirsku knjižicu.

Većini nekadašnjih pionira i danas su u glavi barem početni stihovi “Svečanog pionirskog obećanja”:

Danas, kada postajem pionir
Dajem časnu pionirsku riječ:
Da ću marljivo učiti i raditi
I biti vjeran i dobar drug;
Da ću voljeti našu samoupravnu domovinu
Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju
Da ću razvijati bratstvo i jedinstvo
I ideje za koje se borio Tito;
Da ću cijeniti sve ljude svijeta
koji žele slobodu i mir!

Foto: Wikipedia/Jože Gal

– Nosili smo najčešće “šangajke”, neko imućniji “pumu” ili “adidas”. Nismo se izdvajali po skupim mobilnima, po odjeći, po tome ko su nam i šta su nam roditelji. Bili smo slobodni, družili smo se, voljeli svoju otadžbinu, možda pomalo i naivni. Da, obično su naivni oni prostodušni, bez zlobe u sebi. Nismo ni slutili kakve nam godine predstoje. Rastureni svuda po svijetu, kao što neko reče, u svojim torovima, sjetimo se, ponekad, djetinjstva, na ovakve dane. Hvala onoj bivšoj otadžbini, sada kada sam u materini, na sretnom i bezbrižnom djetinjstvu – napisao je jedan čovjek iz inostranstva o sjećanjima na Dan Republike.

Pogledajte video:

regional.ba