Visočka stupa – jedina sačuvana tabačka stupa na Balkanu

BH_LEKSIKON_0000009_20120704055010Prerada kože – tabački zanat u Visokom ima tradiciju koja seže u daleku prošlost. Još u 14. stoljeću domaći ljudi odlaze na izučavanje zanata van granica Bosne, a zatim se vraćaju i nastavljaju svoj rad pod veoma jakom konkurencijom vještih majstora.

Tradicija kaže da je vještina prerade kože došla iz Sjeverne Afrike odnosno Maroka, a po drugom izvoru ovaj zanat u Visoko su prenjeli Budiumilije – Mađari. Svoj puni zamah dobio je u prvoj polovini 17. stoljeća kada se u Visokom susreće veliki broj zanatlija koji se bave preradom kože i zovu se TABACI, a njihove radionice TABHANE.
Njihov rad već tada ima formu razvijenog zanata sa samostalnom esnafskom organizacijom u okviru tabačkog odžaka, sa pirnamom (pismeni status) i bajrakom sa dva tuga.

O brojnosti i razvoju tabačkog ensafa u Visokom svjedoči i Tabačka džamija podignuta na obali rijeke Fojnice, u dijelu grada koji se zvao TABHANA, gdje su se nalazile stupe i gdje su tabaci veliki dio posla oko “činjenja” odnosno prerade kože obavljali na vodi.

Stupa, glavni dio tabačkog alata služila je za mrvljenje prirodnih štavnih sredstava – lista ruja i hrastove šiške.

stupa1Visočka stupa – jedina sačuvana tabačka stupa na Balkanu

 

Stupa se sastoji od dva velika drvena DIBEKA (drveno bure), dva KLJUNA (dio stupe kojim se “tukao” ruj i šiška), VRETENA (manja drvena osovina), MATIJEVNICE (velika drvena osovina), dvije BABE (drveni nosači kljuna) i ŠINDRE (drveni pokrov). U dilbecima, velikim posudama izdubljenim obično od bukovog debla, pomoću kljuna usitnjavao se list ruja i šiška. Otvor dibeka je bio prekriven DAROM (jutana vreća), da šiška i ruj ne bi ispadali – “frcali” iz dibeka okolo. Ruj se upotrebljavao za preradu tanje kože: “lahke” goveđe, ovčije, kozije, janjeće i jareće dok se šiška koristila za štavljenje “teške” goveđe kože.

Kod prvog prerađivanja kože u KREČLUCIMA (okrugle jame u zemlji, duboke preko 1 metra, napunjene gašenim krečom) potapale su se kože kako bi omekšale i otpustile sitnu dlaku ili vunu.

U neposrednoj blizini tabhane nalazile su se SURE (SURICE) – radionice u kojima se obavljao drugi dio posla oko činjenja koža. Tabaci su ih nazivali i dućan. U prizemlju koje je obično bilo zazidano od kamena, bili su uzidani veliki kazani gdje se zagrijavala voda koja se miješala sa tučenim – usitnjenim rujom ili šiškom, u kojoj se “činila” koža. Ova smjesa se zvala HARČ. Gornji dio dućana, izgrađen od hrastovih dasaka služio je za čuvanje šiške, ruja, alata i gotove kože.

Pored kazana bile su postavljene i HAMBAŠČE – velika drvena korita od izdubljenog hrastovog debla, dužine i do 2 metra, širine do 80 cm i visine do 70 cm, u kojim se harč pripremao i u kojim su se kože gazile.

34060_1437363926730_1011951266_31285793_5786974_n
Tabački zanat u Visokom – Sušenje opanaka

 

Princip prerade različitih vrsta kože vrlo je sličan. Razlika je u dužini procesa ili jačini sredstva za štavljenje. Ovisno o vrsti prerađene kože različiti su nazivi. Učinjena ovčija koža zove se MJEŠINA, kozija koža bijele ili žute boje zove se SAHTIJAN, kozija koza crvene boje je KAJSAR, lahka goveđa odnosno teleća koža je ĆUSELE, a učinjena debela, teška goveđa koža zove se DON.

tabackestupe
Tabačke stupe na rijeci Fojnici u Visokom

 

Svaki tabak – majstor imao je svoj ZNAK ili NIŠAN, koji je utiskivao na kožu i po njemu se prepoznavao. Nišan je bio urezan na obrnutoj strani kože, u vidu linija različitog položaja. Ukoliko je naslijedio oca u zanatu, sin je nasljeđivao i nišan. Koža iz Visokog bila je poznata u cijeloj Bosni i tražena izvan nje. Pored tabačkog koji je bio najrašireniji, pojava prerade kože uslovila je razvoj srodnih zanata kao što su: opančarski, čebedžijanski, sarački i mutapčijski.

stupa2

Tradicionalan način prerade kože zadržao se sve do kraja II svjetskog rata kada se u potpunosti prešlo na modernu fabričku proizvodnju. Nažalost, potpuno nepotrebno, posljenja tabačka stupa u Visokom srušena je 1945. godine.

Zalaganjem gospodina Senada Bilalovića, dipl. oec., direktora “KTK – Visoko” i prof. Senada J. Hodovića, direktora “Zavičajnog muzeja” Visoko, jedini model stupe je konzerviran i sačuvan od daljnjeg propadanja. Uz pomoć općine Visoko i nevladinih organizacija 2004. godine, stupa je postavljena u centru grada.

 

U nastavku možete pogledati dokument o jedinoj sačuvanoj tabačkoj stupi na Balkanu – Afiša